Bir imkan ve fırsat olarak İnkılap Tarihi Dersi

Kanaatimce yükseköğretim müfredatı içinde üzerinde durulması ve düşünülmesi gereken konulardan biri de zorunlu YÖK dersi olarak bilinen Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi dersidir. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun ilgili maddesi gereğince tüm ön lisans ve lisans programlarında iki yarıyıl boyunca alınması zorunlu olan bu ders üniversite yöneticilerince angarya görülüp uzaktan verilir. Sadece idareciler değil öğrenciler de bu dersi pek ciddiye almaz, sadece sınavlarına girerek dersi verip bir sorumluluğu yerine getirdiğini düşünürler.

Bir kredinin bile çok değerli olduğu ve boşa harcanacak bir kredinin bile olmaması gereken bir sisteme doğru gittiğimiz yükseköğretimde bu ders yeniden tartışılmalı ve kanun değiştirilemese bile müfredatı yeniden gözden geçirilerek öğrenciler için en verimli olacak şekilde düzenlenme zamanı çoktan geldi, geçiyor. Lisede görülen derslerin neredeyse hiç değiştirilmeden üniversite tekrar edilmesi yaşadığımız birçok sorunun kaynağı olarak ortada durmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve inkilapların anlatıldığı bu dersi alan öğrenciler, koca Türk tarihinin neredeyse 1923’ye başladığını düşünerek tarihi çok eksik ve yanlış öğreniyorlar. Kalıplaşmış düşünce ve hükümlerin aynı şekilde kalıplaşmış cümlelerle öğrencilere aktarıldığı derste gerçek bir üniversitede asla olmaması gereken bir şekilde düşünce kalıbı ve önyargı dayatılmaktadır.

İnkılap tarihi dediğimiz şey modernleşmeden başka bir şey değildir. Dolayısıyla dersin adı değişmese bile müfredat modernleşme olarak kurgulanmalıdır. Modernleşme sadece bize mahsus olmayıp dünyada birçok ülkede görülen süreçler olup bu değişiklik öğrencilerin dünyayı daha iyi anlamalarını sağlayacaktır. Modernizm doğuşu ile birlikte önce Batı’da sonra dünyanın kalan kısmında yaşanan modernleşme çabalarının ülkemizde ne şekilde tezahür ettiğini öğretmek öğrencilere geniş bir ufuk ve derin bir anlayış kazandıracağından şüphe yoktur.

Türk Modernleşmesi

Her şeyden önce bilmemiz gereken şey İnkılap tarihi ile öğretilmek istenen şey yeni kurulan devletin modernleşme çabalarıdır. Ancak bu çabaları tam manasıyla anlamak evvelini bilmek ile mümkündür. Tarihî sürekliliği göstermesi bakımından inkılaplar bir bütün olarak ele alınmalıdır. Dolayısıyla ders içeriği Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme çabaları ile sınırlandırılmamalı, inkılapların daha iyi anlaşılması için daha eskiye, 17. asırda görülmeye başlayan modernleşme çabalarına kadar götürülmelidir. İki yarı yıllık dersin ilk yarı yılında Osmanlı dönemi, ikinci yarı yılında da Cumhuriyet dönemi Türk modernleşmesi anlatılmalıdır. Böylece öğrenciler Türklerin modernleşme serüvenini bir bütün olarak algılayacak, cumhuriyet döneminde yapılan devrimleri daha iyi kavrayacak ve öğreneceklerdir.

Meselenin kanaatimizce bu şekilde verilen dersin önemli bir diğer yönü öğrencilerin entelektüel birikimine katkıda bulunması olacaktır.

Müfredat önerisi

Yukarıda ana hatlarıyla değindiğimiz hususları göz önünde bulundurarak bir ders içeriği önererek konuyu tartışmaya açmak isterim. Bu derste şu üç soruya cevap arayacağız:

Osmanlı neden modernleşmek zorunda kaldı?

Modernleşme Osmanlı toplumunu ve insanını nasıl değiştirdi?

Cumhuriyet, Osmanlı'nın modernleşme tecrübesini nasıl devraldı, değiştirdi ve yeniden yorumladı?

Dersin Amacı

Bu ders, 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti'nde görülen yenileşme ve modernleşme hareketlerinden başlayarak, Türkiye Cumhuriyeti'nin ulus-devlet, kurumlar ve zihniyet düzeyindeki modernleşme serüveni kapsamında yapılan inkılapları tarihsel, sosyolojik ve siyasal boyutlarıyla incelemeyi amaçlar.

Öğrenme çıktıları

Öğrenciler bu dersi tamamladıklarında:

1. Modernleşme/Batılılaşma, modernlik, çağdaşlaşma, reform ve sekülerleşme kavramlarına ilişkin farklı kuramsal yaklaşımları karşılaştırabilecek ve analiz edebilecek,

2. Osmanlı-Türk modernleşme sürecini 18. yüzyıl sonundan Cumhuriyet'e ve çok partili döneme kadar bütünlüklü biçimde açıklayabilecek,

3. Devlet-toplum ilişkisindeki dönüşümü (Nizam-ı Cedid'den Cumhuriyet reformlarına) süreklilik-kopuş ekseninde analiz edebilecek,

4. Siyasi, hukuki, eğitimsel ve toplumsal reformları birbiriyle ilişkilendirerek tartışabilecek,

5. Alanın temel akademik eserlerini eleştirel biçimde okuyup akademik tartışma yürütebilecek,

6. Modernleşmenin yalnızca askerî ve teknik bir mesele olmadığını görebilecek,

7. Osmanlı-Cumhuriyet geçişini günümüz tartışmalarıyla ilişkilendirebilecek,

8. Cumhuriyet'in hukuk, eğitim, dil, kültür, ekonomi, şehir ve gündelik hayat politikalarını birlikte okuyabilecektir.

I. Yarıyıl: Osmanlı Modernleşmesi

HAFTA 1 — Giriş: Modernleşme Kavramı, Teorik Çerçeveler ve Tarihyazımı: Modernleşme, Batılılaşma, çağdaşlaşma kavramlarının tanımı ve farkları; klasik modernleşme kuramı, bağımlılık okulu, çoklu modernlikler tartışması; Türk modernleşmesi tarihyazımına (Berkes, Mardin, Lewis, Zürcher ekseninde) giriş.

HAFTA 2 — Klasik Osmanlı Düzeni ve 17. Yüzyıl Bunalımı: Klasik Osmanlı devlet, toplum ve ekonomi düzeninin temel özellikleri (askeri-idari sistem, tımar düzeni, millet sistemi); 17. yüzyılda "kriz" tartışması; Kadızadeliler hareketi ve içe dönük tepkiler; değişimin ilk işaretleri.

HAFTA 3 — 18. Yüzyılda İlk Modernleşme Arayışları: Lale Devri ve İbrahim Müteferrika'nın matbaası; Patrona Halil İsyanı ve modernleşmeye ilk tepkiler; I. Abdülhamid ve Halil Hamid Paşa dönemi ıslahat denemeleri; Avrupa askeri teknolojisiyle ilk temaslar (mühendishaneler).

HAFTA 4 — III. Selim ve Nizam-ı Cedid: III. Selim'in tahta çıkışı ve reform vizyonu; Nizam-ı Cedid ordusunun kuruluşu; mali ve idari düzenlemeler; layihalar (ıslahat raporları) geleneği; reforma direniş ve Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim'in tahttan indirilmesi.

HAFTA 5 — II. Mahmud Dönemi I: Vaka-i Hayriye ve Merkezileşme: Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (1826, Vaka-i Hayriye); Asakir-i Mansure-i Muhammediye'nin kuruluşu; ayanlarla mücadele ve Sened-i İttifak (1808); taşrada merkezi otoritenin yeniden tesisi.

HAFTA 6 — II. Mahmud Dönemi II: Kurumsal ve Kültürel Reform: Bürokratik reform ve yeni nazırlıkların kuruluşu; Takvim-i Vekayi ve basının doğuşu; kıyafet reformu (fes, setre-pantolon); ilk sivil okullar (Mekteb-i Maarif-i Adliye, Mekteb-i Tıbbiye); Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi.

HAFTA 7 — Tanzimat Fermanı ve Tanzimat Bürokrasisi: Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nun ilanı (1839) ve içeriği; Mustafa Reşid Paşa'nın rolü; eşitlik, can-mal-namus güvencesi, vergi ve askerlik reformları; Tanzimat bürokrasisinin (Ali Paşa, Fuad Paşa) yükselişi.

HAFTA 8 — Islahat Fermanı ve Tanzimat'ın Toplumsal Etkileri: Kırım Savaşı ve 1856 Islahat Fermanı; gayrimüslim tebaanın statüsü ve millet sisteminin dönüşümü; Tanzimat döneminde hukuk reformu (Mecelle'ye giden süreç); taşrada Tanzimat'ın uygulanışı ve sınırlılıkları.

HAFTA 9 — Genç Osmanlılar ve Anayasacılık Hareketi: Genç Osmanlılar hareketinin doğuşu (Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi); "hürriyet," "vatan," "meşveret" kavramlarının siyasi düşünceye girişi; Yeni Osmanlı basını ve sürgün yılları; I. Meşrutiyet'in ilanı (1876) ve Kanun-i Esasi.

HAFTA 10 — II. Abdülhamid Dönemi I: Otokrasi ve Merkezileşme: 93 Harbi'nin etkisi ve Meşrutiyet'in askıya alınması; Hamidiye rejiminin merkezileşme politikaları; jurnal ve sansür sistemi; Pan-İslamizm ve halifelik siyaseti; Ermeni meselesinin ilk evreleri (1890'lar).

HAFTA 11 — II. Abdülhamid Dönemi II: Eğitim, Altyapı ve Modernleşmenin Devamı: İdadi-Sultani ağının yaygınlaşması, Mekteb-i Mülkiye ve Mekteb-i Tıbbiye; Hicaz Demiryolu ve telgraf ağı; modernleşme ile istibdadın iç içe geçtiği "Hamidiye paradoksu"; dönemin sona erişi.

HAFTA 12 — Jön Türkler, İttihat ve Terakki ve 1908 Devrimi: Jön Türk muhalefetinin İstanbul dışında örgütlenmesi (Paris, Cenevre, Selanik); Ahmed Rıza ve Prens Sabahattin ayrışması (merkeziyetçilik–adem-i merkeziyetçilik); Selanik'te III. Ordu'nun rolü; 1908 Devrimi ve II. Meşrutiyet'in yeniden ilanı; 31 Mart Vakası.

HAFTA 13 — II. Meşrutiyet Dönemi: Fikir Akımları, Savaşlar ve İttihatçı İktidar: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük akımlarının karşılaştırılması; Ziya Gökalp'in düşüncesi; Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nın yıkıcı etkisi; Bab-ı Ali Baskını (1913) ve İttihat ve Terakki'nin tek parti iktidarına geçişi; I. Dünya Savaşı'na giriş ve savaş dönemi iç politikaları (milli iktisat, tehcir ve Ermeni meselesi).

HAFTA 14 — İmparatorluğun Çöküşü: Mondros'tan İşgale (Osmanlı Dönemi Değerlendirmesi): Mondros Mütarekesi (1918) ve şartları; İstanbul ve İzmir'in işgali; Osmanlı Mebusan Meclisi'nin son dönemi ve Misak-ı Milli; imparatorluk modernleşmesinin genel bir değerlendirmesi — kazanımlar, sınırlılıklar ve Cumhuriyet'e devrolan miras.

II. Yarıyıl Türkiye Cumhuriyeti Modernleşmesi

HAFTA 1 — Milli Mücadele'nin Örgütlenmesi: Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı; Amasya Genelgesi; Erzurum ve Sivas Kongreleri; Heyet-i Temsiliye; Damat Ferit hükümetleri ile Ankara hükümeti arasındaki gerilim; TBMM'nin açılışı (23 Nisan 1920).

HAFTA 2 — Kurtuluş Savaşı ve Lozan Antlaşması: Doğu, Güney ve Batı cephelerinde askeri mücadele; Sakarya ve Büyük Taarruz; Mudanya Mütarekesi; Lozan Barış Konferansı ve Antlaşması'nın (1923) hükümleri; nüfus mübadelesi.

HAFTA 3 — Cumhuriyet'in İlanı ve Saltanatın Kaldırılması: Saltanat ile hilafetin ayrılması (1922); Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923); yeni devletin kurumsal çerçevesi; 1921 ve 1924 Anayasaları; başkent Ankara'nın sembolik ve siyasi anlamı.

HAFTA 4 — Halifeliğin Kaldırılması ve Laikleşmenin Başlangıcı: Halifeliğin kaldırılması (Mart 1924) ve gerekçeleri; Şer'iye ve Evkaf Vekaleti'nin kaldırılması; tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925); laikliğin anayasal ilke haline gelişi (1928, 1937).

HAFTA 5 — Siyasi Muhalefet ve Tek Parti Rejiminin Kuruluşu: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşu ve kapatılması; Şeyh Sait İsyanı ve Takrir-i Sükun Kanunu; İzmir Suikastı; Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimi (1930); tek parti rejiminin pekişmesi.

HAFTA 6 — Hukuk Reformu ve Yeni Medeni Kanun: Türk Medeni Kanunu'nun kabulü (1926) ve İsviçre Medeni Kanunu'ndan iktibas süreci; Ceza Kanunu ve Borçlar Kanunu; hukukun laikleştirilmesi; Medeni Kanun'un aile hukuku ve kadın hakları üzerindeki etkisi.

HAFTA 7 — Harf İnkılabı ve Dil Reformu: Latin harflerine geçiş (1928) ve gerekçeleri; Millet Mektepleri ve okuma-yazma seferberliği; Türk Dil Kurumu'nun kuruluşu (1932) ve dil devrimi; Güneş Dil Teorisi; dil reformunun toplumsal ve kültürel etkileri.

HAFTA 8 — Eğitim Reformu ve Tarih Tezleri: Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924) ve eğitimde birleştirme; Köy Enstitüleri projesi ve İsmail Hakkı Tonguç; Türk Tarih Kurumu'nun kuruluşu ve Türk Tarih Tezi; yeni ulusal kimliğin eğitim yoluyla inşası.

HAFTA 9 — Kılık Kıyafet Reformu, Kadın Hakları ve Toplumsal Modernleşme: Şapka Kanunu (1925) ve kıyafette Batılılaşma; kadınlara seçme-seçilme hakkının tanınması (1930 yerel, 1934 genel seçimler); kadın imgesinin Cumhuriyet ideolojisindeki yeri; Köy enstitülerinin ve Halkevleri'nin toplumsal işlevi.

HAFTA 10 — Ekonomi Politikaları: Devletçilik ve Sanayileşme: 1923 İzmir İktisat Kongresi; Lozan'ın ekonomik kısıtlamaları ve 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın etkisi; Devletçilik politikasına geçiş; Birinci ve İkinci Beş Yıllık Sanayi Planları; Sümerbank ve kamu iktisadi teşebbüsleri.

HAFTA 11 — İsmet İnönü Dönemi ve İkinci Dünya Savaşı Yılları: Atatürk'ün ölümü (1938) ve İnönü'nün cumhurbaşkanlığı; "Milli Şef" dönemi; İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin tarafsızlık politikası; savaş ekonomisi, Varlık Vergisi ve toplumsal sıkıntılar.

HAFTA 12 — Çok Partili Hayata Geçiş: Savaş sonrası uluslararası konjonktür ve demokratikleşme baskısı; Demokrat Parti'nin kuruluşu (1946) — Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan; 1946 ve 1950 seçimleri; CHP'nin iktidarı Demokrat Parti'ye devri.

HAFTA 13 — 1950 Sonrası Modernleşme: Kırsal Dönüşüm, Göç ve Siyasal Değişim: Demokrat Parti döneminde tarımda makineleşme ve kırdan kente göç; merkez–çevre ilişkisi tartışması (Şerif Mardin); 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin kısa arka planı; modernleşmenin toplumsal tabana yayılışı ve sınırlılıkları.

HAFTA 14 — Genel Değerlendirme: Türk Modernleşmesi Üzerine Kuramsal Tartışmalar (Dönem Sonu Sentezi): Berkes, Mardin, Heper, Kasaba gibi yazarların Türk modernleşmesine yaklaşımlarının karşılaştırılması; "yukarıdan aşağıya modernleşme" tezine yönelik eleştiriler; Osmanlı'dan Cumhuriyet'e süreklilik ve kopuş tartışması; dersin genel sentezi ve tartışma.

GENEL KAYNAKÇA (Ders Boyunca Başvurulabilecek Temel Eserler)

Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma.
Şerif Mardin, Türk Modernleşmesi: Makaleler 4.
Erik Jan Zürcher, Turkey: A Modern History.
Feroz Ahmad, The Making of Modern Turkey.
Bernard Lewis, The Emergence of Modern Turkey, Oxford University Press.
Carter V. Findley, Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity: A History, 1789–2007.
Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri.
İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Timaş Yayınları
Roderic H. Davison, Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876.
M. Şükrü Hanioğlu, A Brief History of the Late Ottoman Empire.
Stanford J. Shaw, From Empire to Republic: The Turkish War of National Liberation, 1918–1923.
Çağlar Keyder, State and Class in Turkey: A Study in Capitalist Development.
Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi, 1908–2015.
Sibel Bozdoğan & Reşat Kasaba (ed.), Rethinking Modernity and National Identity in Turkey.
Metin Heper, The State Tradition in Turkey.
İlber Ortaylı. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı.
Görev YÖK’e düşüyor

Böyle bir ders içeriği hazırlamak takdir edileceği üzere her üniversitenin yapabileceği bir şey değildir. Bu içerikte ders kitabı hazırlayacak kadro ülkemizde muhtemelen bir veya birkaç üniversitede bulunmaktadır. Ayrıca zorunlu YÖK dersi katagorisinde olan bu dersin kitabının tüm üniversitelerde okutulacağı düşünüldüğünde YÖK tarafından konunun uzmanlarından oluşan bir heyete hazırlatılması daha doğru olacaktır.

İnkilap Tarihi dersi mecbur olduğu için alınmak zorunda kalınan boş bir ders değildir. Bir öğrencinin içinde bulunmuş olduğumuz hâli anlayabileceği ve yakın tarihimizi öğrenebileceği büyük bir imkan ve fırsattır.



Bu yazıyı, Facebook'ta paylaşayım...

Bu yazıyı, Twitter'da paylaşayım...

Bu yazıyı, LinkedIn'de paylaşayım...

Bölümler

Yazılarım

Yazılarımı okuyabileceğiniz sayfadır.

Kitaplarım

Kitaplarımı görebileceğiniz sayfadır.

Basında

Basındaki haberleri görebileceğiniz sayfadır...

Etkinlikler/Takvim

Tüm etkinlik, toplantı ve konuşmalarımın haberini takip edebileceğiniz sayfadır.

Videolar

Ortadoğu'yu Doğru Okumak

Ortadoğu'da ne olup bittiğini doğru anlamak ve tahlil etmek için nasıl bir yöntem izlemeliyiz?

Zahide Tuba Kor, son çıkan kitabında bir bölgeyi tarih, ekonomi ve siyaset bakımından inceleyecekler, araştıracaklar için bize bir yöntem teklif ediyor.

Yapılmaması gereken hataları sıralıyor ve bizim nelere dikkat etmemizi hatırlatıyor.

Uzun yıllardan beri Ortadoğu çalışan Zahide Tuba Kor'un BİSAV'da yıllardan beri verdiği derslerden süzerek çıkardığı tecrübelerini bizimle paylaştı.

Taberî tefsiri neden önemlidir?

Taberî’yi özel kılan şey nedir?
Taberi dinî ilimler çalışanlar için neden önemli bir isimdir?
Taberî'nin yetiştiği ortam
Taberî’nin birçok hacimli eser hazırlamasının sebebi
Taberî Tefsirî neden önemli?
Onun tefsirini diğer tefsirlerden ayıran özelliği nedir?
“Bir de tarih kitabı var, Tarikh al-Rusul wa al-Muluk. Bu eser bize nasıl bir dünya sunuyor?
Taberi’nin görüşleri genel olarak kabulü mü yoksa eleştirildi mi?
Tabarî’yi yaşadığı dönemde nasıl karşılıyorlardı?
Bugün Taberi’nin eserleri hâlâ okunuyor mu? Kimler okuyor?
Tefsir okumak isteyen birinin Taberi’den başlaması doğru mudur?
Kimler tefsir okuyabilir? Tefsir okumaya nereden başlamak lazım?
Taberi hakkında yanlış bilinen şeyler var mı?
Bu alana ilgi duyan izleyicilere nereden başlamalarını önerirsiniz?

ismailgulec.net