Sabahattin Ali’nin ‘Ses’ Hikâyesi Üzerine

Hikayeci, şair ve eğitimci Sabahattin Ali’nin birbirinden güzel hikâyeleri Kürk Mantolu Madonna’sının gölgesi altında kaldığı için pek bilinmez ve okunmaz. Oysa onun hikâyeleri meşhur olan eseri kadar başarılı ve etkileyicidir.

Hassas bir mizaca sahip, siyasî görüşlerinden dolayı sıkıntılar çeken ve 1948’de haketmediği bir şekilde öldürülen Sabahattin Ali ‘memleketçi edebiyat’ adı verilen akımın kurucularından biridir. Memleketin edebi geleneğinin üç temel ayağından ikisini, eski Türk edebiyatı ve halk edebiyatından yararlanmaktan çekinmediği gibi eserlerinde okurlara göstermek zevk alır ve sevdirir. O, gözlem yeteneği, olayları, kişileri ve nesneleri tasvir etmekteki başarısı ve derin birikimiyle Anadolu’yu ve Anadolu insanını en iyi anlatan yazarlardan biridir. Hikâyelerini okurken “Keşke siyasi kavgaların içinde olmasaydı da Anadolu’yu daha çok yazsaydı” dediğim olur. Hemen peşinden bu düşüncemi tashih eden “Ama o zaman da böyle hikâyeler yazabilir miydi?” sorusu aklıma gelir ve arada kalırım.

Sabahattin Ali hikayelerinde hep mazlumdan ve zayıftan yanadır. Üstenci, mütekebbir, mağrur, hodbin, gösteriş düşkünü, statü tutkusunu her haliyle belli eden, nezaketinden kibir akan, kendisini beğenip muhataplarını küçümseyen, hor ve hakir gören, sıradan insanlara tahammül edemezken menfaati olduğunu düşündüğü kimselere yaltaklanan bürokratlar ve zenginler onun hikâyelerinin kötü kahramanlarıdır.

Sabahattin Ali’nin, Ramazan Korkmaz’ın “Türk edebiyatının en güzel hikâyelerinden biridir.” dediği Ses hikâyesi, ülkemizdeki Batılılaşmadaki çarpıklığı ve kendi toplumuna yabancı olan aydınının plastik ve yapaylığının karşısına Anadolu insanının derin semimiyetini ve yüksek değer duygularını karşılaştırdığı ve güncelliğini koruyan hikayelerinden biridir. Kanaatimce çarpık Batılılaşma da ve toplumuna, kültürüne ve tarihine yabancı aydınların yetişmesi de hâlâ devam etmekte.

1937’de yayınlanan Ses, Sabahattin Ali’nin Konservatuvar ve Konya yıllarından kalma bir hikayesi. Hikâyenin üç kahramanı var: Yazar, bir müzisyen arkadaşı ve inşaat amelesi Sivaslı Ali. Sevengül Sönmez, müzisyen arkadaşın Halil Bedii Yönetken veya Muzaffer Sarısözeni Sivaslı Ali’nin de konservatuvarın ilk öğrencilerinden Kenan Ses olduğunu söyler.

Ses, yapı bakımından Sabahattin Ali’nin diğer hikayelerden farklı. Hikâye iki bölümden oluşuyor. İlk bölümde yazarın Ali ile tanışması, ikinci bölümde ise hikâyeye esas teşkil eden olaylar yer alıyor.

Hikâye, Kamyon hikâyesi gibi, yine Beyşehir’den Konya’ya kamyonla yapılan bir yolculuk ile başlıyor. Hikâyenin ilk kısmını teşkil eden bu yolculukta, Barsakderesi’nde kamyonun, Ali’nin deyişiyle, ‘sakatlanmasıyla’ bir süre ara verilmek zorunda kalınır. Ara beklenenden uzun sürünce yolcular sağa sola dağılıp vakit geçirmeye çalışırlar. Akşam olur ve her taraf karanlığa gömülür. Derken az ileride bulunan yol işçilerinin kaldığı şantiyeden önce güzel bir saz sesi duyulur, ardından yazarın o ana kadar hiç duymadığı ancak günümüzde herkesin bildiği bir türkü söylenmeye başlanır:

Döndüm daldan kopan kuru yaprağa
Seher yeli dağıt beni, kır beni;
Götür tozlarımı burdan uzağa
Yarin çıplak ayağına sür beni

Yazar yanındaki müzikten anlayan arkadaşıyla birlikte bu türküyü söyleyen sese, bayılır. Bunun üzerine sesin geldiği yöne giderler ve inşaat işçileri ile tanışırlar. Yazarın, sazı çalan genci tasviri inanılmaz derecede canlıdır. Zaten Ali’nin hikayelerinde dikkati çeken en önemli husus nesneleri ve kişileri tasvirdeki olağanüstü başarısıdır. Yazarın arkadaşı çok beğendiği bu genç hakkındaki bilgileri alır ve daha sonra kendisini arayacağını söyleyerek ayrılır. Hikâyenin birinci bölümü burada biter.

Hikâyenin ikinci bölümü Ankara’da geçer. Bu bölümde yazarın arkadaşının yoğun bir uğraştan sonra getirtmeyi başardığı gencin opera sınavına girmesi anlatılır. Türkiye’de operayı tanıtmak ve yaygınlaştırmak üzere davet edilen Carl Ebert’in tercümanlığını yapan Ali, bir müddet Devlet Konservatuvarı’nda dramaturg ve diksiyon hocalığı yaptığı için ortamı gayet iyi bilmektedir. Hikâyede ana konu olmamakla birlikte yer yer öğretmenlik yaptığı Anadolu ile Ankara’daki ortamı mukayese etmekten geri durmaz.

Sivaslı Ali’nin hayali ile onu getirten müzisyenin hayalleri birbirinden çok farklıdır. Biri küçük bir iş bulmayı ve arada sırada büyüklere türkü söylemeyi hayal ederken, öteki onu bir opera mugannisi gibi yetiştirip Avrupa’nın çeşitli merkezlerinde konserler verdirmeyi düşünmektedir. Burada Sivaslı Ali’nin Anadolu halkını, müzisyen arkadaşın ise Ankara’yı temsil ettiğini düşünebiliriz. Anadolu’nun hayali ile Ankara’nın yapmak istediklerinin birbirinden ne kadar da farklı olduğunu hikâyedeki kahramanlar üzerinden anlatılması çok etkileyici. Tarihçilerin ve sosyologların makale ve kitaplarla ancak anlatabildiği bir gerçeği bir hikâyenin satır aralarına sığdırmak yazarın başarısı.

Sınava Sivaslı Ali’nin yanı sıra bir başkası daha girecektir. Yazarın iki yarışmacıyı tasviri aslında meylini açıkça ortaya koyar. Sivaslı Ali’yi acıma ve hayranlık arasında bir duygu ile anlatırken diğer adayı sarışın, şişman, dalgalı saçlı, cesur bakışlı olarak tarif etmesi okurun kararını da etkiler. Okur doğal olarak safını Ali’nin tarafında belirler. Ancak gerek sınav yapılan ortam gerekse sınavı yapanların tavrı Ali’yi etkiler ve bir türlü kendi doğal halini bulup sesini çıkaramaz. Heyet de karayağız Ali’yi değil, sarışın çocuğu seçer.

Yazar ve arkadaşı çok üzülürler ve onu üzmeden nasıl söyleyeceklerini düşünürlerken Ali onları mahçup ettiğini söyleyerek özür diler. Bunun üzerine yazar ve arkadaşı para verip Ali’yi Konya’ya göndermek üzere ayrılırlar. Ertesi gün döndüklerinde Ali’nin sekiz liraya aldığı sazı iki liraya satıp sabah erkenden Konya’ya döndüğünü öğrenmeleri ile de hikâye biter. Bıraktığı duygu okurda devam eder. Ben bir müddet kendime gelememiştim.

Hikâyede bize anlatılmaya çalışılan şey Sivaslı Ali’nin başarısız olması değil, insanın yeteneğinin değerlendirileceği ölçütlerin doğru olması. Doğal çevresinden uzakta olan birinin kabiliyetinin ortaya çıkmasının mümkün olmadığıdır. Sınav heyeti belki sesin güzelliğini anladılar ancak sesin sahibinin gönlünün güzelliğini anlamadılar.

Hikâyede yazar, okurun kendisine saygı duymasını sağlayacak her türlü imkanı kullanmış. Ali özellikleri itibarıyla Anadolu’yu, halkı temsil ediyor. Bozulmamış, değişmemiş, saf Anadolu’yu. O kadar asil ki sınavı kazanan sarışın çocuğu hiç kıskanmıyor, yazarla arkadaşına kızmadığı gibi kendisini buralara kadar getirenleri mahçup ettiği için üzülüyor. Sazıyla insanın ta yüreğine işleyen, dinleyeri acısına ve hüznüne ortak eden Ali sahici dünyadan gelen sahibi bir adam iken Ankara tenor, Alman musikiciler, salon müziği vs. ile bize ait olmayan yapay bir dünya. Ve bu dünyanın fertleri yerel kültürün, doğal yeteneğin ve insanın kendine has dünyasının zenginliğini idrakten çok uzaklar. O gönül teli istedikleri şarkının nağmelerini basmayacağını bilemediler, düşünemediler. Eksik olan Ali’nin sesi değildi, onu imtihan edenlerin idrakleri idi. Yazarın bu karşılaştırması, çarpık Batılılaşmanın ne olduğunu okura gösterme çabasıdır ve bunu da başarır.

O günlerden bu günlere çok şeyler değişti. Opera sanatçıları en azından toplumun bir kesimi tarafından artık iyice benimsendi ve toplumda hikâyedeki gibi yabancı bulunmuyor. Acaba Sabahattin Ali yaşasaydı bugün benzer bir hikâye yazabilir miydi?

Cevabını hiç bir zaman öğrenemeyeceğim bir soru.




Bu yazıyı, Facebook'ta paylaşayım...

Bu yazıyı, Twitter'da paylaşayım...

Bu yazıyı, LinkedIn'de paylaşayım...

Bölümler

Yazılarım

Yazılarımı okuyabileceğiniz sayfadır.

Kitaplarım

Kitaplarımı görebileceğiniz sayfadır.

Basında

Basındaki haberleri görebileceğiniz sayfadır...

Etkinlikler/Takvim

Tüm etkinlik, toplantı ve konuşmalarımın haberini takip edebileceğiniz sayfadır.

Videolar

Her Yönüyle Kıbrıs Şehrengizi

Dr. Kamil Uğurlu Kıbrıs'ı anlattı, biz de dinledik. Kıbrıs'a dair her şeyi, Kıbrıs'ta anlatılan efsane, masal ve hikayeleri, Kıbrıs'ın yemeklerini, camilerini, hanları ve hamamlarını, Kıbrıslıların yaşamlarını, doğum ve düğün merasimlerini Kamil Uğurlu'nun güzel anlatımından dinlemek ister misiniz?

İslam Tıbbı

İslâm tıbbı; nebevî tıbbı, antik dünyadan tevarüs edilen tıp geleneklerini ve özellikle Yunan tıbbını, İslâm’ın yayıldığı coğrafyalarda cari olan halk tıplarını ve okült uygulamaları da içeren hayli zengin bir tıp geleneğinin adıdır. Kendi başına sahip olduğu büyüleyiciliğe ilaveten İslâm tıbbı, modern Batı tıbbının temellerinin şekillendiği Avrupa’ya etki etmesi sebebiyle de ayrıca önemlidir. Zira İslâm tıbbı geç Orta çağ ve modern dönemin başlarında Avrupa’da tıp eğitiminin esasını oluşturmuştur. İslâm tıp tarihi alanındaki en velut yazarlar arasında kabul edilen Emilie Savage-Smith ve Peter E. Pormann’ın kaleme aldığı bu çalışma, Batı’da İslâm tıbbına olan ilginin İngilizce bir el kitabı olarak tecessüm etmiş son örneğidir. İleri çalışmalar için teşvik edici bir üslubun kullanıldığı eser İslâm tıbbının mahiyetine, kaynaklarına ve içeriğine ana hatlarıyla ve belli problemler ekseninde temas etmekte, bilimsel açıdan doyurucu ve keyifli bir okuma sunmaktadır. Çevirmeni Prof. Dr. Mustakim Arıcı'dan dinliyoruz.

ismailgulec.net