Akıl Mecnun’unun Nefis Devesiyle Mücadelesi

Mevlana Hazretleri, Mesnevi’sinin dördüncü cildinin 1533-1561. beyitleri arasında ve Fîhi Mâfih’te akıl ile nefisi aralarındaki mücadeleyi Mecnun’un devesiyle olan mücadelesine benzettikten sonra şu açıklamayı yapar:

Mecnun’un sevdası Leylâ’dır, devenin sevdası yavrusuna… Nitekim Mecnun da “Devemin sevdası ardındakinedir, benim sevdam önümdekine… İkimiz de sevdalıyız ama sevdalarımız aykırı !” demiştir.

Daha sonra da hikayeyi anlatır:

1535. Mecnun, bir an bile kendisinden geçti mi deve, hemencecik geri döner, geriye giderdi. Mecnun, tamamı ile aşkla, sevda ile dolu olduğundan kendisinden geçmemesine imkân yoktu. Kendisini gözetleyen akıldı… fakat aklını, Leylâ’nın sevdası kapmıştı! Deveye gelince o, çevikti, fırsat gözleyip durmaktaydı… yularını gevşek hissetti mi, Anlardı ki Mecnun daldı gitti… hemen geriye yüz tutar, yavrusunun bulunduğu tarafa doğru gitmeye başlardı.

540. Mecnun kendisine gelir, evvelce bulundukları yerden fersahlarca geriye gittiğini anlardı. Üç gün böyle yol aldılar… Mecnun, âdeta yıllarca tereddüt içinde kaldı. Nihayet dedi ki: A deve, ikimizde âşığız ama birbirimize aykırıyız… arkadaşlığa lâyık değiliz! Senin sevgin de bana uygun değil, yuların da senden ayrılmak gerek! Bu iki arkadaş da, birbirinin yolunu vurmada…tenden aşağı inip ayrılmayan can, yol azıtır gider!

1545. Senin canın da arşın ayrılığı ile yoksulluğa düşmüş… teninse diken aşkıyla deveye dönmüş! Can, yücelere kanatlar açmada…ten, tırnaklarıyla yere sarılmada! Ey vatan aşkıyla ölmüş deve, sen benimle oldukça canım, Leylâ’dan uzak kaldı gitti! Adeta Musa kavminin yıllarca çölde kalışı gibi bende seninle bu hallere düştüm… ömrüm geldi geçti! Bu yol, vuslata erişmek için iki adımdan ibaret… halbuki ben, senin hilenle tam altmış yıldır, bu iki adımlık yolda kalakaldım!

1550. Yol yakın… fakat ben pek geç kaldım. Bu binicilikten adamakıllı usandım artık!

Der ve kendisini deveden aşağı adeta düşer, ayağını kırar. Deve çocuklarına, Mecnun da o halde Leyla’nın köyüne gider.

Mesnevî’de hikaye çok açık, deve insan bedeni ve o bedene hükmeden nefis. Mecnûn ise o bedenin yani nefsin heva ve arzuları hılafına hareket eden akıl veya ruh. Deve yavrularına, yani aslı toprak olan ve dünyaya ait olan beden dünya nimetlerine heves ederken Mecnûn yani aslı ötelerden olan ruh Rabb’ine aşıktır ve ona kavuşmak ister. Fakat aklın, bedenin arzuları güçlü iken ona hükmetmesi mümkün değil. Dünyevî hevâ ve heveslere düşkün nefis devesi aklı hüsn-i mutlak olan Allah’a giden yollardan çıkarır. Leyla’ya kavuşmak deveden inmekle, nefsin arzu ve isteklerinden vaz geçmekle mümkün olur.

Gâfiller develerinin sırtında develerinin götürdüğü yere gider, yani Allah’ı unutup nefislerinin arzu ve hevesleri peşinde koşar. Hüsn-i mutlaka âşık-ı hakikî heva ve heveslerinden kurtulur, bu dünyaya olan ilgisini keser.

Mevlana Hazretleri adeta Leyla ile Mecnûn’u şerh eder. Hikâyede verilen mesaj çok açık. Ancak benim için müphem olan bir vechesi daha var.

Leyla ile Mecnun mesnevileri

Hikayenin anlamı ve şerhi böyleyken edebiyatçıları ilgilendiren kısmına da değinmeden geçemeyeceğim.

Türk edebiyatında Gülşehrî ve Aşık Paşa’nın hikayeden kısaca bahsetmesiyle başlayan Leyla ile Mecnûn daha sonra müstakil mesnevi olarak yazılmaya başlanacaktır. İlk olarak Edirneli Şâhidî tarafından Gülşen-i Uşşâk adıyla yazılan hikaye Ali Şir Nevâyî’nin Hamse’sinde de yer alır. Anadolu ve Azerbaycan sahasında yetişmiş yaklaşık 20 kadar şair tarafından Leyla ile Mecnûn hikayesi yazılır ve en meşhuru Fuzulî’ninkidir.

Hikâyeyi Fuzulî’nin (ö. 1556) Fatih Köksal hoca tarafından neşredilen Leyla ile Mecnûn neşrinde göremedim. Kültür Bakanlığının e-kitap sitesinde yayınlanmış olan Leyla ile Mecnûn mesnevilerinin hepsini taradım ve hiçbirinde Mesnevî’de geçen bu epizotu göremedim. Sadece Hamdullah Hamdi’nin (ö. 1503) YEK tarafından yayınlanan Güler Doğan Averbek neşri Leyla ile Mecnûn’unda gördüm. Ben sadece ulaşabildiklerime bakabildim. Bu epizotun sadece Hamdullah Hamdî’de yer aldığını iddia edebilmek için Türk edebiyatında yayınlanmış tüm Leyla ile Mecnun hikayelere bakmak gerektiğini söyledikten sonra Hamdullah Hamdi’den ilgili bölümü aktarıyorum.

Epizot 542. beyitten itibaren anlatılır:

Rivāyet olınur kim Ḳays-ı Mecnūn
Ziyāde ġālib olsa şevḳ-i Mecnūn

Köşegin nāḳasından ayırurdı
Binüp Leylī diyārına yürürdi

Çeker ol anı ben Leylī firāḳın
Bilür her kimse çekdügi belāsın

Nice ṣabr eylesem bār-ı firāḳa
Ki döymez ol yüki çekmege nāḳa

Ben ne kadar ayrılık yükünü taşımaya sabr etsem de deve o yükü çekmeye tehammül edemez, diyen Mecnûn’un devesinin yavrularına olan düşkünlüğünü ve onlara kavuşma arzusunu şu beyitle ifade eder:

Ṣıġardı a’nī fī semmi’l-ḫıyāṭī
Nivār idüp anı fürḳat ribāṭı

[Devenin yavrularına olan kavuşma arzusu] sanki iğne deliği bile olsa onu konakladıkları yerden kaçırtırdı.

Hamdullah Hamdi Araf suresi 40. Ayette ifade edilen Allah’ın ayetlerini inkar edenlerin devenin iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerine telmihte bulunarak mücrimler ve münkirler için imkansız olan şeyi deve için mümkün kılarak devenin çocuklarına karşı olan düşkünlüğünün cehennemdekilerin pişman olup affedilmek istemeleri arzusundan daha kuvvetli olduğunu söyler. Bununla da hem devenin arzusunu hem de Mecnûn’un bir deveyi bile yedememesinin gerekçesini açıklamış olur ve okurun her ikisini de mazur görmesini sağlar.

Sadece bu beyit bile Hamdî’nin dile ve kültüre ne kadar hakim olduğunu ve ifade etmeye muktedir bir şair olduğunu göstermeye yeter.

Aklıma takılan soru şu: Mevlana’dan 230 sene sonra vefat eden Hamdullah Hamdî’nin Mesnevî’yi görmek ihtimali var. Oradan almış olabilir. Peki Mevlana Hazretleri bu hikayeyi nereden aldı? Hikâyenin aslının Arap hikayesi olduğunu biliyoruz ve o hikayede de böyle bir epizot yok. Hikâye Farsçaya geçince mesneviye dönüşüp farklılaşarak enginleşiyor. Acaba hangi Farsça Leyla ile Mecnûn’dan aldı?

Bir diğer soru da şu: Oldukça güçlü bu epizotu bizim şairlerimiz neden hikayelerine almadılar? Fuzulî gibi fıtratı hasrete, üslubu da bu duyguyu ifadeye müsait olan büyük bir şair neden bu epizotu almadı?

Ben sordum, inşallah birileri himmet eder de benim de benim gibi merak edenlerin merakları da zail olur.



Bu yazıyı, Facebook'ta paylaşayım...

Bu yazıyı, Twitter'da paylaşayım...

Bu yazıyı, LinkedIn'de paylaşayım...

Bölümler

Yazılarım

Yazılarımı okuyabileceğiniz sayfadır.

Kitaplarım

Kitaplarımı görebileceğiniz sayfadır.

Basında

Basındaki haberleri görebileceğiniz sayfadır...

Etkinlikler/Takvim

Tüm etkinlik, toplantı ve konuşmalarımın haberini takip edebileceğiniz sayfadır.

Videolar

İslam Tıbbı

İslâm tıbbı; nebevî tıbbı, antik dünyadan tevarüs edilen tıp geleneklerini ve özellikle Yunan tıbbını, İslâm’ın yayıldığı coğrafyalarda cari olan halk tıplarını ve okült uygulamaları da içeren hayli zengin bir tıp geleneğinin adıdır. Kendi başına sahip olduğu büyüleyiciliğe ilaveten İslâm tıbbı, modern Batı tıbbının temellerinin şekillendiği Avrupa’ya etki etmesi sebebiyle de ayrıca önemlidir. Zira İslâm tıbbı geç Orta çağ ve modern dönemin başlarında Avrupa’da tıp eğitiminin esasını oluşturmuştur. İslâm tıp tarihi alanındaki en velut yazarlar arasında kabul edilen Emilie Savage-Smith ve Peter E. Pormann’ın kaleme aldığı bu çalışma, Batı’da İslâm tıbbına olan ilginin İngilizce bir el kitabı olarak tecessüm etmiş son örneğidir. İleri çalışmalar için teşvik edici bir üslubun kullanıldığı eser İslâm tıbbının mahiyetine, kaynaklarına ve içeriğine ana hatlarıyla ve belli problemler ekseninde temas etmekte, bilimsel açıdan doyurucu ve keyifli bir okuma sunmaktadır. Çevirmeni Prof. Dr. Mustakim Arıcı'dan dinliyoruz.

Bir İslam Şehrinin Anatomisi: Saraybosna

Hasan Aydın, İslam medeniyetinin izlerini ve özellikle Saraybosna’da vücut bulan son büyük ifadesini kapsamlı bir biçimde anlatıyor. Çok katmanlı mimari yapısıyla Saraybosna’yı anlatan pek çok eser yazıldı, bunların arasında bu kitabın özel bir yeri var. Medine’den Bosna’ya İslam şehir tasavvurunun izini süren Hasan Aydın, Boşnak kimliğinin oluşumunu, Osmanlı ile beliren yeni şehir siluetini ayrıntılarıyla ele aldı. Tarihin ana imarının büyük şehirlerin vadisinden aktığını Ali Paşa Camisi, Gazi Hüsrev Bey Külliyesi, Ferhadiye Caddesi, Mostar, Poçitel, Nezir Ağa Camisi, vezirlerin gözbebeği Travnik ve Drina Köprüsü üzerinden gözler önüne seriyor. Beş asırlık bir serüvenin ardından yaşanan yıkımlar ve yeni kimlik inşasının gerilimleri ve nüfuz çekişmeleri bağlamında anlatılıyor. Bosna’ya böyle bakmak sadece tarihe daha yakından şahitlik etmek değil, bir kurtarma, bir felaket ya da veda anında bir dostun yanında olmaktır.

ismailgulec.net