Naz Makamı

Naz, Farsça bir kelime olup sözlükte “mahbubun âşık-ı bî-çâreye eylediği şive ve istiğna”, “sevgilinin şive ve istiğnası” “Şive, işve, eda ve istiğna” “Kendini beğendirmek amacıyla takınılan edâlı tavır, cilve” “Bir şeyi istediği halde kendini ağıra satmak için hemen kabul etmeyip istemiyormuş gibi davranma” ve “Şımarıklık” olarak tarif edilir.

Tasavvufta ise dervişlerin nezdinde maşukun âşığına aşk kuvveti vermesidir. Yani kendini daha çok sevmesini istemesidir. Naz cezbe ve galebe halindeki sâlikin Hak’la tekellüfsüz ve samimi bir şekilde tartışmasıdır. Tasavvufta naz ehli yüksek bir makamdır ve bu makama erişenlerin yani Allah’a nazı geçenlerin sayısı oldukça azdır.

Tasavvuf yolunun büyükleri, kendilerini dinlemeye gelenlere hakikatleri benzetme yolu ile anlatırlar. Buna mecaz da diyebiliriz. İnsanlar daha iyi anlasın diye bildikleri şeyden örnek verirler. Naz konusunu da dervişin sülûku esnasında yaşadıklarını izah etmek için örnek olarak vermekten çekinmezler.

Arbade

İslam Ansiklopedisi’nde naz ehlinin durumu arbede olarak tarif edilir. Arbede “Kurbiyet makamında bulunan sâlikin ilâhî aşkla kendinden geçerek Hakk’a serzenişte bulunması” şeklinde tarif edilir.

Biz arbedeyi günlük dilde “Huysuzluk, geçimsizlik, kavga” anlamında kullanıyoruz. Eskiden özellikle sarhoşlar arasında, mahallenin bıçkın delikanlıları arasındaki itiş kakışlar için de kullanılırdı.

Tasavvufta ise kimi mutasavvıflar, Allah’a yakın mertebede olmaları dolayısıyla dostluğun yani veli olmanın verdiği muhabbetle huzur içinde yüzerken bazı sıkıntılarla karşılaştığında Allah’a naz eder, başına gelenler için sitem eder. Allah başka kulları tarafından yapıldığında hoş karşılamayacağı bu durumu hoş karşılar, sevdiği kulunun bu sitemlerini affeder.

Nâz makamının iki hali var. İlki mutasavvıfların ilâhî aşkla kendinden geçerek Hakk’a serzenişte bulunmasıdır. Allah dostu Rabiatü’l-Adeviyye’nin Hacca giderken merkebinin yolda ölmesi üzerine ellerini kaldırıp;

“İlâhî padişahlar âciz bir kadına böyle mi yapar? Beni evine davet ettin, ama yolun yarısında merkebimi öldürdün, beni çölde yapayalnız bıraktın”

diye şikâyette bulunması gibi. Tasavvufi şiirde bu minval üzere söylenmiş sayısız şiir ve sözler vardır.

İkincisi ise Allah’ın zahit ve abit kullarının başlarına gelen bir afetten sonra serzenişte bulunmasıdır. Kuran-ı Kerim’den verilen iki örneği hatırlatmak isterim.

Hz. Musa, kavminin buzağıya tapması üzerine kavminden seçtiği yetmiş adam ile Tur dağına giderken deprem olunca Allah’a;

Ey rabbim! Dileseydin onları ve beni daha önce helâk ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helâk edecek misin? (Araf 155)

Diye seslenir. Hz. İbrahim’in Lut kavminin başına gelenleri öğrendiğinde itiraz etmesi kabilinden sözleri üzerine;

İbrâhim’in korkusu geçip kendisine müjde de gelince Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. (Hud 155)

naz makamında söylenmiş söz olarak değerlendilir. Her iki ayette de Hz. İbrahim ve Hz. Musa, masum insanların helak olması konusunda hassasiyet gösterip naz makamında itiraz etmişlerdir. Bu itiraz bir şeyi değiştirmek ve isyan etmek için değil, hakikati anlamak içindir.

İmanına, ahlakına ve Müslümanlığına cümle âlemin şahit olduğu Mehmet Akif’in naz makamında söylediği;

Yâ Râb, bu uğursuz gecenin yok mu sabâhı?
Mahşerde mi bîçârelerin, yoksa felâhı!

Dizeleriyle başlayan şiiri naz makamında çaresizlik içinde söylendiğini bilmeden anlamak ve değerlendirmek mümkün müdür? Şu dizelerini nasıl anlayacağız? Mâdâm ki, ey adl-i İlâhî yakacaktın...
Yaksaydın a mel’unları... Tuttun bizi yaktın!

Hele şiirin son iki dizesi;

Yetmez mi musâb olduğumuz bunca devâhî?
Ağzım kurusun... Yok musun ey adl-i İlâhî!

Yukarıdaki ayet-i kerimeler ve naz makamı olmasa bu dizeleri nasıl izah edecektik? Mehmet Akif’i Allah’a şirk koşmakla itham etmek mümkün müdür? Mehmet Akif Ersoy’un görüp yaşadıklarını, hissettiklerini dile getirdiği, vatanı ve milleti için duyduğu endişe içinde iken yazdığı bu dizeler ile depremde ailesini, yakınlarını kaybedenlerin içinde bulundukları hal içinde hissiyatına mağlup olarak söyledikleri arasında bence hiçbir fark yok. Her ikisi de çok sevdikleri Allah ile dertleşmekte, naz makamında sitem etmektedir.

Nâz makamının bir diğer anlamı da başına türlü bela gelen kulun isyan etmeden sevdiğine yani Allah’a sitem etmesidir. Sitemde olup biteni kabul vardır. Depremzedeler de isyan etmeden başlarına gelen felaket karşısında sığındıkları ve güvendikleri yegâne varlığa sitem etmelerinden daha doğal ne olabilir?

Mehmet Akif Ersoy, yukarıda alıntıladığım şiirine Hz. Musa’nın Kuran’da geçen sözleri ile başlar:

İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden, bizi helâk eder misin, Allah’ım... Biz de aynı duayı edelim ve küçük bir ilave yapalım.

Yâ Rabbî, içimizdeki beyinsizlerin dinine ve Müslümanlara vereceği zarardan bizleri koru.

Amin.



Bu yazıyı, Facebook'ta paylaşayım...

Bu yazıyı, Twitter'da paylaşayım...

Bu yazıyı, LinkedIn'de paylaşayım...

Bölümler

Yazılarım

Yazılarımı okuyabileceğiniz sayfadır.

Kitaplarım

Kitaplarımı görebileceğiniz sayfadır.

Basında

Basındaki haberleri görebileceğiniz sayfadır...

Etkinlikler/Takvim

Tüm etkinlik, toplantı ve konuşmalarımın haberini takip edebileceğiniz sayfadır.

Videolar

Avrupa’da Endülüs Bilim Mirası

Endülüs’ten önce İspanya nasıl idi? Endülüs fethedildikten sonra İber yarımadasında ne değişti?
Endülüs medeniyetine bilim nereden geldi ve nasıl gelişti?
Endülüslü alimlerin hepsi burada mı yetişti yoksa başka bölgelerden gelenler de var mıydı?
Müslümanları ve İslam’ı anlatan eserlerden bahsediyorsunuz. Bunların Batı’da İslam ve Müslüman algısına ne tür bir etkisi oldu?
Mozaraplar kimlerdir?
Avrupa’da Endülüs’teki İslam bilimlerine yönelik ilgi ne zaman, nerede ve nasıl başladı?
Toledo Tercümanlar Okulu’nun katkısı ve işlevi neydi?
Arapçadan tercüme edilen eserlerin tercüme süreçleri
Tercümeler hangi konularda ve hangi amaçlarla yapıldı? Kastilya-Leon Kralı X. Alfonso kimdir ve neden bu kadar çok İslam kültürü ve medeniyeti ile ilgilendi? Üniversitelerin kurulmaya başladığı döneme denk geliyor. Üniversitelere etkisine dair bir şeyler söylemek mümkün müdür?

Geometrik desenin nesi İslam ile ilgili? Desenin İslam ile nitelendirilmesini sağlayan özelliği nedir?
İslam geometrik desenlerinin özellikleri
Bu desenleribir yapının hangi unsurlarında görüyoruz?
Daire, kare ve yıldız biçimlerinin tercih edilmesinin özel bir nedeni var mı?
İslam sanatında geometrinin bu denli zengin bir içerikle yer alması sadece hayvan figürlerinin hoş görülmemesi ile açıklanabilir mi?
Geometrik desenlerin kökeninde bir felsefe var mı?
Geometrik desen pergel ve cetvelsiz olmaz. Mimarlar ve sanatkârlar pergel ve cetvel kullanmayı nerede ve nasıl öğreniyorlardı?
İslam geometrik desenleri kendisinden öncekilerden etkilendi mi?
İslam geometrik deseni diğer din ve milleri etkiledi mi?
En yoğun ve derin geometrik desenler hangi dönem ve devletlerin eserlerinde görüyoruz? Bunun medeniyet düzeyi ve eğitim sistemi ile ilgisi var mı?

ismailgulec.net